Stefan Tomašević (oko 1438 – 1463), u bosanskim izvorima poznat kao Stjepan Tomašević, bio je bosanski kralj iz dinastije Kotromanića, poslednji kralj srednjovekovne Bosne i, kratkotrajno, poslednji despot Srbije. Na srpskom prestolu vladao je 1459. godine, dok je kao kralj Bosne vladao od 1461. do 1463. godine. Njegova smrt tokom osmanskog osvajanja Bosne označila je kraj srednjovekovnog Bosanskog Kraljevstva i gašenje vladarske loze Kotromanića.
Stefan Tomašević pripadao je poslednjoj generaciji srednjovekovnih vladara Balkana koja je pokušala da očuva hrišćanske države između sve snažnijeg Osmanskog carstva, Ugarske i interesa zapadnoevropskih sila. Njegova kratka vladavina povezuje poslednje godine Srpske despotovine sa konačnim slomom Bosanskog Kraljevstva.
Poreklo i porodica
Stefan Tomašević bio je sin bosanskog kralja Stefana Tomaša Kotromanića i njegove prve supruge Vojače. Njegov otac pripadao je dinastiji Kotromanića, koja je Bosnom vladala približno od sredine XIII veka do 1463. godine. Poslednji član te dinastije na bosanskom prestolu upravo je bio Stefan Tomašević.
Njegova maćeha bila je Katarina Kosača, kći moćnog hercega Stefana Vukčića Kosače. Katarina je kasnije postala jedna od najpoznatijih ličnosti vezanih za poslednje godine srednjovekovne Bosne.
Stefan je odrastao u vremenu kada je Bosna bila izložena snažnom pritisku Osmanskog carstva. Istovremeno, bosanski kralj morao je da računa na moćnu vlastelu, odnose sa Ugarskom i promene odnosa snaga među balkanskim državama.
Dolazak na srpski presto
Stefan Tomašević je na srpsku političku scenu dospeo nakon smrti despota Lazara Brankovića 1458. godine. Lazarova smrt otvorila je pitanje nasledstva Srpske despotovine, koja se već nalazila između Osmanskog carstva i Ugarske i bila oslabljena unutrašnjim sukobima.
U takvoj situaciji došlo je do dinastičkog sporazuma između bosanskog dvora i porodice Branković. Stefan Tomašević oženio se Jelenom Branković, kćerkom despota Lazara Brankovića i despotice Jelene Paleolog, koja je nakon udaje dobila ime Mara. Venčanje je obavljeno u Smederevu 1. aprila 1459. godine. Savremena istoriografija ovaj brak posmatra pre svega kao politički savez kojim je Stefanu trebalo obezbediti dinastički legitimitet za preuzimanje vlasti u Srpskoj despotovini.
Stefan je proglašen despotom u martu 1459. godine i preuzeo je vlast u Smederevu. Time je postao poslednji vladar koji je nosio titulu srpskog despota na teritoriji same Srpske despotovine.
Njegov dolazak na presto, međutim, nije rešio osnovni problem države. Srpska despotovina više nije imala dovoljno snage da samostalno zaustavi osmanski pritisak, dok je položaj između Ugarske i Osmanlija činio svaku političku odluku izuzetno rizičnom.
Pad Smedereva i kraj Srpske despotovine
Stefanova vlast u Srbiji trajala je svega nekoliko meseci.
Sultan Mehmed II, osvajač Carigrada, odlučio je da konačno ukloni ostatke Srpske despotovine. Osmanska vojska stigla je pred Smederevo u junu 1459. godine. Grad i tvrđava predati su Osmanlijama 20. juna 1459. godine, čime je prestala da postoji srednjovekovna Srpska despotovina kao samostalna država.
Stefan Tomašević povukao se iz Srbije i vratio u Bosnu. Pad Smedereva izazvao je snažan odjek u hrišćanskoj Evropi. U zapadnim političkim krugovima pojavile su se optužbe da je Stefan izdao hrišćansku stvar i predao Smederevo Osmanlijama. Takve optužbe, međutim, treba posmatrati u kontekstu tadašnje evropske politike i činjenice da je pitanje odgovornosti za pad poslednjeg ostatka srednjovekovne Srbije bilo predmet savremenih političkih obračuna.
Pad Smedereva imao je dalekosežan značaj: 1459. godine prestala je da postoji srednjovekovna srpska država na njenoj matičnoj teritoriji, a Smederevo je postalo jedno od važnih osmanskih uporišta u daljem prodoru prema Ugarskoj.
Kralj Bosne
Nakon smrti Stefana Tomaša u julu 1461. godine, Stefan Tomašević nasledio je bosanski presto i postao kralj Bosne. Njegova vladavina trajala je od 1461. do 1463. godine.
Za novog kralja situacija je bila izuzetno teška. Bosna je bila politički oslabljena, velikaši su imali znatnu samostalnost, a Osmansko carstvo se nalazilo neposredno uz njene granice.
Stefan je pokušao da prevaziđe unutrašnje sukobe i da obezbedi podršku evropskih država. Posebno je nastojao da dobije pomoć pape, Ugarske i drugih hrišćanskih sila. U Bosni je istovremeno pokušao da popravi odnose sa moćnim hercegom Stefanom Vukčićem Kosačom, čiji je politički uticaj bio veoma veliki.
Krunisanje i odnosi sa Ugarskom
Stefan Tomašević je tokom 1461. godine krunisan za kralja Bosne uz podršku papstva. U bosanskoj istoriografiji njegov dolazak na presto predstavlja završni pokušaj da se bosanska kraljevska vlast osloni na širu evropsku hrišćansku koaliciju protiv Osmanlija.
Njegov položaj, međutim, bio je komplikovan odnosima sa ugarskim kraljem Matijom Korvinom. Ugarska je smatrala Bosnu delom svog političkog interesnog prostora i očekivala da bosanski kralj priznaje ugarski vrhovni položaj. Stefan je, s druge strane, nastojao da dobije što širu međunarodnu podršku kako bi sačuvao nezavisnost kraljevstva.
Opasnost od Osmanlija postajala je sve neposrednija. Godine 1462. Stefan se obraćao papi Piju II tražeći pomoć i upozoravajući na osmansku opasnost. Istovremeno je pokušavao da dobije pomoć Venecije i drugih hrišćanskih sila.
Ta pomoć nije stigla u obimu koji bi mogao promeniti odnos snaga.
Osmansko osvajanje Bosne 1463. godine
U proleće 1463. godine sultan Mehmed II pokrenuo je veliki pohod na Bosansko Kraljevstvo.
Osmanska vojska brzo je napredovala kroz zemlju. Jedno od prvih velikih uporišta koje je palo bio je Bobovac, tradicionalno kraljevsko sedište i jedno od najvažnijih utvrđenja Bosanskog Kraljevstva. Bobovac je pao u maju 1463. godine, nakon čega se Stefan povukao prema Jajcu, a zatim prema tvrđavi Ključ.
Kralj je u Ključu pokušao da organizuje poslednju odbranu. Osmanske snage pod komandom Mahmud-paše Anđelovića opkolile su tvrđavu. Nakon pregovora, Stefanu je obećano da će mu život biti pošteđen ukoliko se preda.
Stefan je prihvatio predaju.
Obećanje, međutim, nije bilo održano.
Zarobljavanje i pogubljenje
Nakon predaje Ključa, Stefan Tomašević je zarobljen i odveden pred sultana Mehmeda II. u Jajce. Prema izvorima i kasnijoj tradiciji, sultan je poništio ranije dato obećanje o kraljevom životu.
Stefan Tomašević pogubljen je krajem maja ili u junu 1463. godine u okolini Jajca. U pojedinim izvorima kao datum pogubljenja navodi se 25. maj 1463. godine. Sa njim su pogubljeni i njegov stric Radivoj i drugi članovi bosanske vlastele.
Njegova smrt označila je kraj nezavisnog srednjovekovnog Bosanskog Kraljevstva. Dinastija Kotromanića, koja je Bosnom vladala više od dva veka, prestala je da ima vladajućeg predstavnika na bosanskom prestolu.
Kraljev grob
Predanje o mestu gde je Stefan Tomašević sahranjen povezano je sa lokalitetom poznatim kao Kraljev grob u blizini Jajca.
Godine 1888. arheolog Ćiro Truhelka istraživao je lokalitet i pronašao skelet odraslog muškarca kojem je nedostajala glava. Narodna tradicija ga je povezala sa poslednjim bosanskim kraljem. Međutim, neposredan istorijski dokaz da pronađeni ostaci pripadaju Stefanu Tomaševiću ne postoji, zbog čega se identifikacija mora navoditi sa odgovarajućom rezervom. Ostaci se danas čuvaju u franjevačkom samostanu u Jajcu.
Značaj
Stefan Tomašević zauzima posebno mesto u istoriji Balkana jer je njegova kratka politička karijera povezana sa završetkom srednjovekovne državnosti i Srbije i Bosne.
Godine 1459. postao je poslednji despot Srpske despotovine i tokom njegove kratke vladavine pao je Smederevo, čime je okončana srednjovekovna srpska državnost na njenoj matičnoj teritoriji. Samo dve godine kasnije postao je kralj Bosne, a 1463. godine Bosansko Kraljevstvo je osvojeno, dok je sam kralj pogubljen.
Zbog toga se Stefan Tomašević ne može posmatrati samo kao poslednji bosanski kralj. Njegova biografija predstavlja jednu od retkih tačaka u kojima se neposredno ukrštaju završne faze istorije Srpske despotovine, Bosanskog Kraljevstva i osmanskog širenja na Balkanu.
Njegov život bio je kratak, a njegove dve vladavine još kraće. Ipak, događaji koji su se odigrali tokom samo četiri godine — od njegovog dolaska u Smederevo 1459. do smrti 1463. godine – imali su posledice koje su trajale vekovima.
Osnovni podaci
- Ime: Stefan Tomašević / Stjepan Tomašević
- Rođen: oko 1438. godine
- Otac: kralj Stefan Tomaš Kotromanić
- Majka: Vojača
- Dinastija: Kotromanići
- Supruga: Jelena Branković, poznata i kao Mara
- Despot Srbije: 1459.
- Kralj Bosne: 1461–1463.
- Presto: Smederevo i potom Jajce
- Prethodnik u Bosni: Stefan Tomaš
- Naslednik: nije imao naslednika na bosanskom prestolu
- Smrt: 1463. godine, u okolini Jajca
- Istorijski značaj: poslednji despot Srpske despotovine i poslednji kralj srednjovekovne Bosne; poslednji vladajući predstavnik dinastije Kotromanića.
